Detectiepoorten bij de Nederlandse douane vonden in 2025 een container vol licht-radioactieve sportschoenen. De schoenen zijn tegengehouden en nooit op de markt gekomen. ANVS-inspecteur Judith van Leeuwen en RIVM-onderzoeker Dannis 't Hart vertellen over de vondst, het onderzoek, de strenge Nederlandse regels voor consumentengoederen en de internationale zoektocht naar de bron van de besmetting.
Grenzen aan radioactiviteit
Nederland stelt strenge eisen aan radioactiviteit in de leefomgeving. Bijvoorbeeld met grenswaardes voor radioactiviteit in materialen en consumentengoederen. Daarom staan er bij de Douane detectiepoortjes, om radioactiviteit te meten in goederen uit het buitenland. Als blijkt dat grenswaardes worden overschreden, zorgen we dat die goederen niet op de markt komen. Zo beschermen we mens en omgeving tegen straling.
ANVS-inspecteur Judith van Leeuwen is een Dienstdoend Ambtenaar Straling (DDA). Samen met haar collega's rukt zij uit bij mogelijke stralingsincidenten. "We meten wel vaker goederen uit het buitenland die boven de grenswaardes uitkomen. Maar wat we 23 juli 2025 vonden, was opmerkelijk."
Dienstdoend Ambtenaar Straling (DDA) op werkbezoek bij de Douane
Cesiumbesmetting in sportschoenen onderschept
Van Leeuwen: "De detectiepoort van de Douane zag een laag stralingsniveau uit een vrachtcontainer. Dat hebben ze bevestigd met handscanners. Ik kreeg daar binnen het uur een melding van. Ondertussen was het ladingsmanifest bekeken: een zending sportschoenen uit Indonesië, bestemd voor Zwitserland."
Van Leeuwen en een van haar collega's onderzochten de container in een speciale loods van de Douane. "Toen zagen we het karakteristieke signaal van cesium-137. Dat is een kunstmatige radioactieve stof, in de vrije natuur komt het oorspronkelijk niet voor. Cesium-137 wordt gebruikt in de industrie. Het is ook vrijgekomen bij de kernramp in Tsjernobyl. Maar in schoenen verwacht je het niet, dus hoe waren die besmet geraakt?" Het team bracht een aantal schoenen naar het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) voor nader onderzoek.
Beeld: © RIVM
Meting van straling uit een onderdeel van de schoenen met een handmeter.
Laboratoriumonderzoek bevestigt besmetting
In het radionucliden-lab van het RIVM onderzoekt Dannis 't Hart vaak radioactieve materialen voor de ANVS. Van Judith van Leeuwen kreeg hij twee schoenendozen om door te meten. "Meestal vinden we radioactieve stoffen die van nature voorkomen, NORM in vaktaal. Dat maakt deze besmetting extra ongewoon, want cesium-137 is een kunstmatige radioactieve stof. Met schoenenproductie heeft die niets te maken."
"Na een paar minuten meten liet onze gammaspectroscoop al de typische straling van cesium-137 zien", vertelt 't Hart. "Daarna zijn we door gaan zoeken: in welke delen van de schoen zit die stof? Dat was een puzzel. We hebben de schoenen voorzichtig uit elkaar gehaald. Grote delen waren schoon, vooral de zolen waren besmet."
Beeld: © RIVM
Laboratoriumonderzoek van de schoenen bij het RIVM
Afvoer en internationale melding
De cesiumbesmetting bleek boven de Nederlandse grenswaarde (norm) uit te komen. Een gram materiaal mag maximaal een activiteit (hoeveelheid radioactiviteit) van 0,1 becquerel bevatten. De schoenen haalden tot 1,3 becquerel per gram. De norm is scherp gesteld; als je deze schoenen 2 jaar lang onder je bed had gezet, kreeg je dezelfde hoeveelheid straling als van 1 röntgenfoto bij de tandarts.
Judith van Leeuwen: "Diezelfde stralingsdosis krijg je al in 1 dag van natuurlijke bronnen in de leefomgeving, zoals stoffen in de bodem of kosmische straling uit het heelal. Geen gezondheidsrisico dus, maar radioactief cesium hoor je gewoon niet tegen te komen in schoenen." De eigenaar van de sportschoenen krijgt dan ook de opdracht om het materiaal veilig af te laten voeren. Dat kan bijvoorbeeld naar de Centrale Opslag voor Radioactief Afval (COVRA) in Zeeland.
Het afvoeren duurt enige tijd, vertelt Judith: "Er was eerst onderzoek nodig naar welke delen wel en niet verontreinigd waren. Er wordt nog gezocht naar de best passende verwerking." Die lange doorlooptijd maakt dit soort dossiers uitdagend: "Met het opsporen en tegenhouden ben je er niet. Daarna volgen veel gesprekken met de transporteur, de producent en de ontvanger over wie nu welke actie moet nemen." In de tussentijd zijn de schoenen veilig opgeslagen. Ze zijn nooit op de markt gekomen.
Detectiepoort voor ioniserende straling bij de Douane
Internationale speurtocht naar bron besmetting
De ANVS meldde de vondst van de besmette schoenen via Europese en wereldwijde netwerken voor stralingsincidenten. Nederland is daarin voorloper, stelt Van Leeuwen. Ons land meldt niet alleen grootschalige incidenten, maar ook kleine vondsten zoals deze licht-radioactieve schoenen. Zo bevorderen we internationaal de aandacht voor stralingsveiligheid in consumentengoederen.
Na de Nederlandse melding kwamen meer besmettingen aan het licht. In de Verenigde Staten zijn in augustus 2025 bevroren garnalen met cesium-137 gevonden; óók afkomstig uit Indonesië. Na de Nederlandse melding ging de Indonesische toezichthouder voor kernenergie en stralingsbescherming BAPETEN op onderzoek uit naar de bron van de besmettingen.
Besmetting op industrieterrein schoongemaakt
Experts van BAPETEN leidden de cesiumbesmetting terug naar een industrieterrein in Indonesië, zo'n 70 kilometer ten westen van Jakarta. Op het terrein zitten verschillende bedrijven. Er werden 11 hot spots met radioactief cesium gevonden. BAPETEN heeft daarom uitgebreide schoonmaakactiviteiten uitgevoerd.
RIVM'er Dannis 't Hart: "Ook al was de uiteindelijke stralingsdosis klein, cesium-137 hoort niet in consumentenproducten te zitten. Met deze vondst en onze metingen waren we een klein radertje in de hele machinerie die de besmetting heeft opgespoord en opgeruimd. Heel bijzonder om die hele keten in actie te zien."
De schoonmaakactiviteiten op het industrieterrein zijn in april 2026 afgerond, laat een woordvoerder van BAPETEN desgevraagd weten aan de ANVS. Onder de 11 hot spots waren een schoenenfabriek en een verwerker van bevroren garnalen, maar ook andere locaties op het terrein. Die zijn allemaal schoon en veilig verklaard. Het vermoeden is dat de verontreiniging via schroothandel bij een metaalsmelterij op het terrein is gekomen. Er is zo'n 1136 ton besmet materiaal verwijderd.
Bescherming van mens en milieu bij schrootinstallaties
Cesium-137 is een bron van gammastraling in de industrie. Met gammastraling zijn bijvoorbeeld afgesloten vloeistoftanks door te meten. Voor zulke stralingsbronnen is een autorisatie verplicht. Na gebruik moeten ze veilig worden afgevoerd.
Soms komt een radioactieve bron toch terecht bij een regulier schrootbedrijf. Nederlandse schrootbedrijven hebben detectiepoorten om zulke zogeheten 'weesbronnen' op te sporen. Als zo'n bron beschadigd raakt, kan er namelijk radioactief materiaal vrijkomen. Dit voorjaar is de ANVS een inspectie gestart bij schrootbedrijven. Zo helpen wij ongecontroleerde verspreiding van radioactieve stoffen in afvalstromen te voorkomen. Met dit toezicht versterken we de bescherming van mens en milieu.